Roman Reinfuss (1910-1998) to jeden z najwybitniejszych polskich etnografów, który rozpoczął swoją pracę naukową i muzealniczą jeszcze przed drugą wojną światową. Był wybitnym znawcą polskiej sztuki ludowej i etnografii Karpat. Założył i przez wiele lat kierował Pracownią Sztuki Ludowej w Instytucie Sztuki PAN w Krakowie. Podczas swoich wieloletnich badań etnograficznych w Karpatach zebrał bogatą kolekcję sztuki ludowej – dokumentował i opisywał tradycyjne kultury ludowe w tym regionie i ich przemiany.
Bliska jego sercu była także Łemkowszczyzna, gdzie rozpoczął badania w latach 30. XX wieku. Tuż po drugiej wojnie światowej obronił pracę doktorską na podstawie rozprawy pt. „Łemkowie jako grupa etnograficzna” (wydanej jako książka dopiero w 1998 roku). Wśród jego publikacji o regionie i jego kulturze są m.in. takie publikacje jak „O Łemkowszczyźnie” (1935), „Śladami Łemków” (1990) i wiele artykułów naukowych publikowanych na łamach polskich czasopism naukowych.
W spuściźnie po profesorze Reinfussie, w zbiorach Muzeum Etnograficznego w Krakowie, znajduje się ciekawy „obiekt”, który jest cenną pamiątką po jego badaniach nad Łemkami z okolic Komańczy. To tablica, na której profesor niejako ułożył swoją teorię o pochodzeniu wzorów i motywów na krywulkach z okolic Komańczy. Wywiódł je, i to słusznie, z wzorów, które znany były Łemkiniom z tradycyjnych haftów na koszulach i odzieży. Te hafty były wykonywane najczęściej w formie tasiemek lub pasów i zawierały podobne geometrycznie wzory, które Reinfuss zaobserwował i udokumentował na łemkowskich krywulkach. Do dziś, jego teoria o pochodzeniu i pokrewieństwie wzorów z krywulek z haftami jest najbardziej prawdopodobna.
Tablica z krywulką i przykładami haftów łemkowskich z Prełuk ok. Sanoka. W zbiorach Muzeum Etnograficznego w Krakowie. Fot. K. Dąbrowski, 2025.
W rozmowach także najstarsze twórczynie łemkowskich krywulek wspominają, że ich matki i babcie inspirowały się haftami, tworząc koralikowe krywulki. Hafty te i ich wzory były typowe dla Łemków z okolic Komańczy, co wprost dowodzi, że krywulki także są oryginalnym lokalnym wytworem łemkowskiej kultury z okolic Komańczy. Współcześni badacze z Ukrainy widzą w krywulkach „wytwór” kultury ukraińskiej, ale wzory na łemkowskich krywulkach i ukraińskich kryzach nigdy nie były takie same. Wspólna lub podobna jest technika wykonania, ale nie dowodzi to „ukraińskiego” pochodzenia krywulek. Możemy tu raczej mówić o wspólnym, karpackim (rusińskim/rusnackim) pochodzeniu krywulek i innych form tradycyjnej ludowej biżuterii koralikowej z Karpat. Niemniej, ten wyjątkowy „obiekt” w zbiorach Muzeum Etnograficznego w Krakowie bardzo przybliża do historii pochodzenia krywulek i ich związków z codzienną i odświętną kulturą łemkowską z okolic Komańczy.
***
Projekt dofinansowano ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego pochodzących z Funduszu Promocji Kultury.
