Szklane koraliki produkowane w czeskich fabrykach szybko zdobyły uznanie i zastosowanie wśród mieszkańców karpackich wsi. Najprawdopodobniej pierwsze zdobienia stroju z użyciem szklanych koralików powstały w regionie północnej Rumunii (Bukowina) i północnego Siedmiogrodu. Stamtąd pochodzą najstarsze zachowane przykłady wykorzystania koralików w tworzeniu ozdób na szyję oraz haftu koralikowego na elementach odświętnego stroju kobiecego. Szklanymi koralikami zdobiono także wąskie pasy naszywane na damskie koszule oraz aplikacje na zimowych kożuchach.
Prawdopodobnie stamtąd „przeszły” one na tereny wschodnich Karpat – na Huculszczyznę, Bojkowszczyznę i wschodnią Łemkowszczyznę (okolice Komańczy). W każdym z tych regionów biżuteria koralikowa przybrała odrębne, charakterystyczne dla tych obszarów formy i techniki wykonania.
Pani Anna Dobrowolska wykonuje większość tradycyjnych form karpackiej biżuterii koralikowej. Poza krywulkami, tworzy ze szklanych koralików gerdany, siljanki i drabinki.
Gerdany wykonane przez Annę Dobrowolską.
Gerdan to podłużny koralikowy naszyjnik, charakterystyczne dla dawnej kultury huculskiej. Siljanki to wąskie ozdoby na szyję, tkane ściegiem siateczkowym z koralików, w kształcie szerokiego kołnierza. Były zakładane tak, by zdobiły górną część koszuli. Siljanki nie mają stójki (jak w krywulce) i mogą mieć dolny brzeg zdobiony w ząbki lub w podłużne koraliki, podobnie jak brzeg krywulki. Szerokie siljanki, zdobione motywami rombów, na Huculszczyźnie i Bukowinie Rumuńskiej nazywano także dziordanami. Ten rodzaj biżuterii karpackiej jest częścią stroju kobiecego góralek czadeckich, czyli grupy górali bukowińskich przesiedlonej z Bukowiny w Ukrainie na tzw. ziemie odzyskane po drugiej wojnie światowej. Drabinki (drabynki) są najwęższe. Kiedyś były charakterystyczne dla kultury bojkowskiej, choć znane też były na Łemkowszczyźnie. Były nieco węższe od siljanek i ściśle przylegały do szyi.
Siljanki wykonane przez Annę Dobrowolską.
Różnorodne nazewnictwo tych ozdób jest związane z ich formami i technikami wykonania. Krywulki, siljanki i drabinki wykonuje się techniką tkania ściegiem siateczkowym. Polega on na doszywaniu kolejnych partii koralików (od trzech do dziesięciu) do poprzedniego rzędu w ten sposób, że początek oczka zaczyna się w połowie oczka sąsiedniego. Tak powstaje wzór złożony z małych rombów lub półkoli, które w całości tworzą strukturę siatki we wzory krzyżykowe i/lub koliste. Gerdany, w przeciwieństwie do krywulek i silianek, tka się na małych drewnianych krosnach, doszywając kolejne koraliki do osnowy.
Nazwa krywulka wywodzi się od łemkowskiego słowa kривуля, oznaczającego krzywiznę, coś kolistego, zakrzywienie. Krywulkowanie to nanizanie kolejnych koralików „po kole”, tak, by powstała struktura siatki. Soljanka (silianka) wywodzi swą nazwę z bojkowskiego słowa sylikaty, znaczącego dosłownie nawlekanie czegoś na nici. Drabinka zaś to bojkowskie określenie tasiemki, czegoś wąskiego i długiego.
Termin gerdan pochodzi najprawdopodobniej od huculskiego lub tureckiego słowa hardan i oznacza naszyjnik, coś zawieszanego na szyi lub długą brodę. Ciekwym jest fakt, że gerdany były kiedyś na Huculszczyźnie ozdobą typowo męską, zakładaną na wierz koszuli do stroju odświętnego. Dziś gerdany najczęściej noszą kobiety. Mimo tej zmiany, w gerdanach wciąż wykonuje się tradycyjne wzory karpackie, przedstawiające zgeometryzowane motywy roślinne lub rozety, podobne do znanych nam podhalańskich parzenic.
Krywulki wykonane przez Annę Dobrowolską.
W planowanym albumie znajdą się zdjęcia przede wszystkim krywulek, ale zamieścimy także ilustracje wybranych innych wyrobów koralikowych tworzonych przez Annę Dobrowolską.
***
Projekt dofinansowano ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego pochodzących z Funduszu Promocji Kultury.
