Tworzenie łemkowskich krywulek i ludowej biżuterii koralikowej to ważne elementy niematerialnego dziedzictwa kulturowego Łemkowszczyzny i polskich Karpat. Fundacja na Rzecz Niematerialnego Dziedzictwa Kultury w Polsce od kilku lat realizuje projekty badawczo-dokumentacyjne poświęcone ludowej biżuterii karpackiej.
W 2025 roku dzięki dofinansowaniu z Narodowego Instytutu Dziedzictwa, w ramach Programu „Wspólnie dla dziedzictwa”, Fundacja na Rzecz Niematerialnego Dziedzictwa Kultury w Polsce zrealizowała zadanie pn. Cyfrowy katalog łemkowskich krywulek ze zbiorów publicznych i prywatnych w Polsce. Identyfikacja, digitalizacja, opis i upowszechnienie zbiorów. Celem zadania było przygotowanie cyfrowego katalogu łemkowskich krywulek, które znajdują się w wybranych zbiorach publicznych i prywatnych w kraju. Z opracowanym katalogiem można zapoznać się na naszej witrynie internetowej i profilu Fundacji w mediach społecznościowych.
Drugim projektem związanym z łemkowskimi krywulkami, który realizowaliśmy w 2025 roku, było zadanie publiczne pn. Opracowanie merytoryczne i druk albumu „Łemkowskie krywulki – niematerialne dziedzictwo polskich Karpat”, dofinansowane ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego pochodzących z Funduszu Promocji Kultury.
Po drugiej wojnie światowej tworzeniem krywulek zajmowało się bardzo wąskie grono twórczyń – panie Daria Boiwka i Maria Huk z Komańczy. Pani Huk przekazała tę umiejętność swojej córce, Annie Dobrowolskiej, jej córkom oraz wnuczce. Dzięki temu w rodzinie pani Dobrowolskiej wytwarzaniem krywulek zajmuje się już piąte pokolenie. Krywulki wykonywane przez Annę Dobrowolską i jej rodzinę są szczególnie cenione, bo bezpośrednio nawiązują do najstarszych wzorów. Zamawiają je zespoły łemkowskie i kolekcjonerzy ludowej biżuterii, zakupują państwowe i prywatne muzea etnograficzne. Tradycję wykonywania krywulek z Komańczy rozwija także Teresa Wasylów, która przejęła tę umiejętność od matki i babki. Prowadzi w Komańczy warsztaty z wykonywania krywulek i biżuterii koralikowej, w których uczestniczy także jej córka Ewa.
W ramach realizacji zadania i przygotowanie merytorycznego i graficznego albumu o łemkowskich krywulkach (w wersji papierowej i do sieci), nasi eksperci i dokumentaliści starali się dotrzeć do najważniejszych kolekcji, które znajdują się w zbiorach publicznych i prywatnych w Polsce. Były to krywulki wykonane przez Annę Dobrowolską i jej rodzinę, krywulki z okresu międzywojennego w kolekcjach muzealnych i te znajdujące się w zbiorach domów kultury, zespołów łemkowskich i osób prywatnych. Udało nam się dotrzeć do większości zaplanowanych miejsc i udokumentować na potrzeby albumu ponad 100 łemkowskich krywulek.
W przygotowanym albumie zamieszczamy teksty na temat regionu, strojów łemkowskich, historii tworzenia krywulek i karpackiej biżuterii koralikowej oraz wybraną bibliografię źródłową. Zamieściliśmy także wybrane zdjęcia archiwalne, ukazujące krywulki i kulturę łemkowską w jej pełnym trwaniu przed drugą wojną światową.
Pobierz bezpłatny album Łemkowskie krywulki – niematerialne dziedzictwo polskich Karpat
Podziękowania
W proces przygotowania edytorskiego i graficznego albumu zaangażowani byli wybitni specjaliści i artyści. W ramach projektu współpracujący z naszą Fundacją badacze i profesjonalni dokumentaliści wykonali szereg kwerend muzealnych i terenowych. Udokumentowaliśmy także pracę mistrzyń tego rękodzieła z regionu – Anny Dobrowolskiej ze wsi Krzywa, Eweliny Matusiak-Wyderki z Woli Sękowej i Teresy Wasylów z Komańczy. Serdecznie im dziękujemy za udział w projekcie, pomoc merytoryczną i artystyczną.
Dziękujemy Pani Katarzynie Krowiak z Muzeum Budownictwa Ludowego w Sanoku za pomoc w dokumentacji krywulek ze zbiorów tegoż muzeum i wsparcie merytoryczne. Dyrekcji MBL za użyczenie na potrzeby niniejszej publikacji archiwalnych zdjęć oraz pomoc w realizacji kwerendy i dokumentacji w Sanoku.
Nasze podziękowania kierujemy do Pana Jerzego Starzyńskiego i Łemkowskiego Zespołu Pieśni i Tańca „Kyczera” za pomoc w wyborze ilustracji, dokumentacji krywulek i strojów łemkowskich.
Podziękowania kierujemy do Muzeum Regionalnego w Jaśle za wsparcie projektu i zgodę na dokumentację krywulek i strojów łemkowskich ze zbiorów Muzeum.
Paniom Monice Wolańskiej i Ewelinie Matusiak-Wyderce z Uniwersytetu Ludowego Rzemiosł Artystycznych w Woli Sękowej za miłą gościnę i pomoc organizacyjną w realizacji dokumentacji fotograficznej w Woli Sękowej w siedzibie ULRA.
Panu Bohdanowi Goczowi z Muzeum Kultury Łemkowskiej w Zyndranowej należą się wyrazy wdzięczności za udostępnienie przestrzeni i zbiorów do dokumentacji fotograficznej łemkowskich krywulek i strojów.
Podziękowania kierujemy też do Pani Marii Szupiluk – kierowniczki artystycznej Zespołu „Mali Gorzowiacy” – i Pana Krzysztofa Szupiluka – dyrektora Młodzieżowego Domu Kultury w Gorzowie Wielkopolskim – za udostępnienie kolekcji krywulek do dokumentacji i serdeczną gościnę w Gorzowie Wielkopolskim.
Pani Mariannie Jary i członkiniom Zespołu Widymo z Sanoka za udostępnienie kolekcji krywulek i kryz do zdjęć. Pani Ewie Biel ze Schroniska PTTK w Bartnym za udostępnienie przestrzeni do dokumentacji fotograficznej.
Pani Annie Macko z Zespołu Łem MY z Komańczy za pomoc i udostępnienie krywulek do dokumentacji. Pani Renacie Szczepańskiej, dyrektorce Gminnego Ośrodka Kultury w Komańczy, za pomoc w realizacji projektu w Komańczy i udostępnienie przestrzeni do realizacji zdjęć i dokumentacji krywulek.
Pani Marii Grabek, dyrektorce Szkoły Podstawowej im. Kardynała Stefana Wyszyńskiego w Komańczy, za udostępnienie przestrzeni do realizacji zdjęć, dokumentacji krywulek i pracy twórczyń z Komańczy.
Bartoszowi Dulebie za wykonanie profesjonalnej dokumentacji fotograficznej do projektu. Panu Maciejowi Dominiakowi ze Stowarzyszenia FILMFORUM za wsparcie merytoryczne i cenne wskazówki artystyczne. Marcie Jędrzejczyk i Eliot Michel ze Stowarzyszenia FILMFORUM za wsparcie przy promocji naszego projektu w sieci. Kamilowi Dąbrowskiemu za graficzne opracowanie katalogu.
Wszystkim raz jeszcze dziękujemy za pomoc i wsparcie w realizacji projektu. Mamy nadzieję, że nasza wspólna praca przyczyni się do upowszechnienia wiedzy o historii i współczesności łemkowskich krywulek. Zapraszamy wszystkich do zapoznania się z cyfrową wersją albumu. Album w wersji papierowej ma – niestety – niewielki nakład i zostanie przekazany twórcom, bibliotekom, muzeom i partnerom zadania.
Autorzy albumu przy pracy w czasie kwerend i dokumentacji krywulek w terenie.
***
Projekt dofinansowano ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego pochodzących z Funduszu Promocji Kultury.
