Krywulki to naszyjniki plecione z drobnych, kolorowych koralików. Są symbolem łemkowskiego stroju i polskich Karpat na pograniczu ze Słowacją i Ukrainą. Wykonywanie krywulek to unikalne rękodzieło i jedyna w Polsce żywa tradycja wykonywania ludowej biżuterii koralikowej.
Krywulki wykonuje się nawlekając na nić szklane koraliki i zszywając je w kolejne rzędy. Ozdoba składa się z trzech części: przylegającej do szyi krajki, szerokiej połotenki i rzędu dużych koralików na brzegu, zwanych gondoczką. Obecnie wytwarzaniem krywulek zajmuje się jedna wielopokoleniowa rodzina Anny Dobrowolskiej ze wsi Krzywa koło Gorlic. Są oni depozytariuszami dziedzictwa, które trwa w ich rodzinie od pięciu pokoleń. Poza rodziną Anny Dobrowolskiej, rękodziełem tym zajmuje się kilka osób w kraju, głównie mieszkających w Komańczy i jej okolicach. Są to przede wszystkim kobiety, które tworzą krywulki, opierając się na starych wzorach i zachowanych w ich rodzinach oryginalnych krywulkach.
Szklane koraliki na łemkowskie krywulki. Fot. B. Duleba, 2023. Z archiwum FNDK.
Także w zbiorach muzealnych i prywatnych w kraju znajdują się kolekcje krywulek przedwojennych i powojennych oraz bogata dokumentacja fotograficzna. W wyniku Akcji Wisła, społeczność łemkowska została wysiedlona z ich ojczystych wsi, a wiele cennych pamiątek etnograficznych rozproszono lub zniszczono. Podobnie było z krywulkami, które przed II wojną światową były wykonywane przede wszystkim przez kobiety z okolic Komańczy. W zbiorach polskich muzeów zachowało się kilkadziesiąt oryginalnych krywulek wytworzonych w okresie międzywojennym. Po wojnie, krywulki tworzyła Daria Boiwka z Komańczy, rodzina Teresy Wasylów i rodzina Anny Dobrowolskiej, także wywodząca się z Komańczy. W zbiorach po Darii Boiwce zachowało się 18 oryginalnych krywulek, zaś w Muzeum Budownictwa Ludowego w Sanoku 20 krywulek, które pozyskano do zbiorów w latach 50. XX wieku. Anna Dobrowolska posiada obecnie największą prywatną kolekcję krywulek, które tworzy sama lub jej córki i wnuczka. Twórczynie z jej rodziny odtwarzają stare rodzinne wzory. Wykonują też krywulki na zamówienie, głównie dla łemkowskich zespołów ludowych.
Krywulki łemkowskie wykonane przez Darię Boiwkę, okres powojenny. Fot. B. Duleba, 2023. Z archiwum FNDK.
W 2025 roku Fundacja na Rzecz Niematerialnego Dziedzictwa Kultury w Polsce realizuje projekt pt. Cyfrowy katalog łemkowskich krywulek ze zbiorów publicznych i prywatnych w Polsce. Identyfikacja, digitalizacja, opis i upowszechnienie zbiorów.
Celem projektu jest stworzenie cyfrowego katalogu łemkowskich krywulek, które znajdują się w zbiorach publicznych i prywatnych w kraju, a które w sposób bezpośredni nawiązują do tradycji krywulek z okolic Komańczy. Umiejętność wykonywania krywulek z okolic Komańczy została w sierpniu 2024 roku wpisana na Krajową listę niematerialnego dziedzictwa kulturowego. Mamy nadzieję, że opracowanie cyfrowego katalogu oryginalnych krywulek przyczyni się do popularyzacji wiedzy o niematerialnym dziedzictwie kulturowym Łemków i przyczyni się do zachowania tego unikalnego w skali całego kraju rękodzieła.
Łemkinie z Komańczy w krywulkach. Fot. S. Potocki, początek lat 40. XX w. Z archiwum Muzeum Budownictwa Ludowego w Sanoku.
Przed nami liczne wyjazdy w teren, kwerendy w zbiorach publicznych i prywatnych, dokładna dokumentacja fotograficzna zbiorów i ich opis katalogowy. W kolejnych relacjach będziemy przybliżać prace nad katalogiem i nasze wspólne – z wolontariuszami i twórczyniami – prace dokumentacyjne i terenowe.
***
Projekt „Cyfrowy katalog łemkowskich krywulek ze zbiorów publicznych i prywatnych w Polsce. Identyfikacja, digitalizacja, opis i upowszechnienie zbiorów” dofinansowano ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego w ramach programu Narodowego Instytutu Dziedzictwa – Wspólnie dla dziedzictwa.
